P’isaqawan Atujwan

P’isaqawan Atujwan

Miguel Ccoa Quispe, Pacaje (Ca. 2005)

Ancha unay punchawpi pachapis waynaraq karaqan jina, juk atuq ancha sumaq takiyta uyarisqa, añañaw mana imapis kaypachapi ajinata takinchu, nispa. Chayqa q’entiq takiynin kasqa. Anchatapanuni chay takiyta munasqa, nuqa ajinata takiyta munani nispa. Jinaqa atoq qentiman tapukuq purin .

Ancha munay takiyniyki, noqaman yacharichiwankimanchu? Wiñaypaq yupaychaykiman nispa.

Q’entichaqa nisqa kay atuj mikhuyta munawan, “imaynall tio, mana urayamuymanchu chiri chaypi kan.” Nispa nin. “tio simiyki mana nuqaq jinachu. Achkhataq, jatuntaq kiruyki.”

“ama chayta niychu. Simiykita mañarikusaq, uraqamuy yanapaway.” Atujqa anchatapuni chay munay takiyta yachaqayta munan. Anchata mañakusqan, ichaqa, k’entita umaycharin.

“Sichus simiykita sirayman, noqajina takiwaqpischa” nin k’enticha

“Allin, sichus chayta ruwana kan takinaypaq, ruwasaqmi.” Chayta nispa siminta qaqa tuquman winarqun k’enticha nisqan jina. K’enticha qaqaq juk ladomanta atuqpa siminta sirarqapun. “kunan tio takiry nuqajina.” Atuj takiyta munaspa “ñus ñus, ñus ñus” nispalla nisqa. Takiy mana siminta lluqsimuyta atispa sinqanta lluqsimun.

Ichaqa, atuq simin sirasqamanta ancha nanaywan yawarwan karqan. Phiñasqa atujqa, sirasqa simyuq mana atisajchu nispa. K’entichaqa karumanta qawaspa atujmanta asikun. Atuq nanaymanta waqaspa kallpacharikuspa sirasqa siminta lik’irqun. Ichaqa nishu kallpayuq ruwaspa nishu jatun llik’irapun. Chayrayku lliw atuqkuna ancha jatun simiyuq kanku.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Kimsa Pachakuna

Kimsa Pachakuna

Mariano Quispe Apucusi, Payachaka (ca. 1993)

 Awichukuna willawanchis imayna kaysay paqarisqanmanta kama, kimsa pachapi purinchis. Chay kimsa pachakunaqa kan: kaypacha, uckhupacha, janajpacha. Kaypachapi kunan kausanchik, ukhupachapi wañujtinchik ayanchik churasqa kan, janajpachataq animanchis pachakamaqman kutin. Jinataq kawsayninchista kaypachapi tukupunchik jina ayanchik ukhupachaman churasqa kan animanchiktaq janaqpachaman purin. Animanchik kaypachapi purisqanchikta chakinchikta pallan, pachakamaq wasinman, janajpachaman purinanpaq. Kay jallp’anchikpi apu mistipi janajpacha wasi kan. Anchaypi animakuna sapa p’unchaw wayk’ukunku anchaymanta juk kutikuna achkha q’ushni lluqsimun. Chay apumanta animakuna ayllumasinkuna qawaq kutimun.

Ichaqa, wakin runakuna mana allintachu kawsanku, juk runata, pachamamatapis ima nak’arichispa tiyanku, layqakuspa, p’ananakuspa, sipispa jina. Chay millay runa wañun jina, ayan mana ukhupachapi qipanchu, ayantin animantin kaypachaman kutimunku kawsasqanpi purisqanta pallaspa, anchaymi chay kukuchi kan. Wañuska aya kaypachapi ñak’ariyta qallarin. Chay purisqampi ñanpi runakunata mancharichin, kawsaq masinkunata qatipan. P’unchaypi kukuchi allqu jina rikhurin, utaq munay sipas jina rikhurin, ichaqa tutayaqtin millay kukuchiman kutipun. Ichaqa kukuchiqa mancharikunapuni challu challu makiyuk, chakiyuq thanta p’achayuq. Kukuchi millayta qaparin sapa tuta muyurispa maypis runatapis pachamamatapis ñak’arichirqan chaypi.

Chaymanta kukuchikuna Awsangate chhullunku apuman purinku. Sichus Awsangatiq patanman chayan jina ñak’arynin tukupun, jinataq janajpachaman kutipun, misti apuman purin. Chayrayku, lliw kawsayninta tukuspa Awsangate apu chakinman chayan, apu pataman lluqsinanpaq. Ichaqa, Awsangate apu ancha llust’akuna rit’iyuq ancha sayasqataq. Kukuchikuna chaypi wichayta munanku killantin, watantin, wiñaypaq makinkuwan chakinkuwan rachkhaspa tullupas tullullaña.

Chaypi wichayta qallarinku pisimanta pisi ichaqa wichasqankumanta llust’akuspa uraymanta jalaykunku wajmanta, wajmanta. Wakin uraypi kajkuna taripanku chakinmantapas p’achanmantapas jinataq urayman chutaykunku jinatan lliw apuq chakinman jalaykunku. Ajinata tuta p’unchaw qaparispa Awsangate kinraypi ñak’arinku, runakunaq q’upajina. Ancha pisillan Awsangati chullunku apuq patanman chayaspa, pachakamaqman kutinku. Chayrayku kaypachapi kawsaspa munayta kawsananchik, yanaparikuspa, munayta ayllu kawsayta llallirichispa.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Ñuqa K’anka Kani, Munayniyuq Kani

Ñuqa K’anka Kani, Munayniyuq Kani

Mariano Quispe Apucusi, Macusani, (ca.1990)

Unaypachamanta pachapas waynaraq karqan jina pukupuku runata rijch’arichiq kan sapa tutamanta. Pukuy pukuy, pukuy pukuy nispa pukupukuqa p’unchaqw illarimun jina taqirqan, runataq kusisqa riqch’arirqan.

Juk paqarin ichaqa ququruqu, ququruqu niqta ayllu runakuna uyarinku. Iman chay ch’aqwan? nispa ayllu runakuna mancharisqaraq tapukunku. Pukupuku uyarillantaq ichaqa nia imacha chay nispa mana kasunchu.

Chay tutamantamanta sapa paqarin chay ququruqu, ququruqu niqta uyarispa pukupukuqa nin nishun kay mana allinchu. Pitaq kay, pin kani nintaq? Llamk’ayniytachu qichuyta munawan? Kay runaykuna munay takiyniyta uyarinanta qichuyta munan Maymantan jamuchkan? Nispa pukupuku nin. Jina pukupuku susa susa tutamanta riqcharin chay chaqwayta uyarispa purin chay takiqta tupaq.

“Pin kanki? Imanaqtinmi kayman jamunki? Pin kayman apamusunki? Imanaqtinmi llankayniyta qichuyta munanki” nispa pukupuku qalitaraq tupan. “ripuy!” nuqan kay aylluykunapi runa riqch’arichiq kani” nispa pukupuku nin. Kay ayllu runa nuqaq runaymi kan, paykuna anchata munawan, sapa paqarin takiyniyta suyanku” nispa pukupuku nin.

“Nuqa K’anka kani” nispa chay ancha jatun K’ankaqa kallpanwan mancharichinapaq pukupukutaqa jaytaykun, phuruntapas putumichisparaq. Jinataq pukupuku p’iñasqataq nanasqataq ripun. Chyamanta, pukupuku juezman purin quejata churamusaq nispa, chay forastero k’anka maqakuspa llank’ayniyta qichuyta munawan nispa.

“Wiraqucha juez, pitaq nispan chay k’anka jamun” nin. Kay aylluykunaman jamun, pay runakunata sapa p’unchaw riqch’arihiyta munan jinataq llamk’ayniyta q’ichuyta munawan, manan pay kaypi imatapis ruwananchu” nispa pukupuku juezman quejakun.

“Allinpuni nuqaman jamunki pukupuku,” nispa juez nin. “kaypi justiciata ruwasun.” Pitaq chay, pimantan rimachkanki? Kayman apamuy” nispa juez kamachikun.

Jinataq juk p’unchaw pukupukuwan k’ankawan juezman purinku. “imanaqtin pukupukuq llamk’ayninta qichunki?” nispa juezqa k’ankata tapun, pitaq chayta ruwachisunki? Nispa ima.

“ancha munay p’unchay kampaq kachun wiraqucha, jatun juez,” nispa k’ankaqa juezpa makinta much’aykun. “nuqa k’anka kani, nuqaq kamachikuqniy jatun wiraqucha Español, paymin kunan kay ayllukunaq kamachikuq llapa munayniyuq kan.” Kamachikuqniy Españamanta apamuwan kaypi runakunata riqch’arichinaypaq, kay pukupuku kunanqa mana imata kaypi ruwananchu.” “ajinakaspa, sasa kay kan, paqarin kutimuychis ichaqa qilqasqata quejata apamuwaychis,” nispa juez nin.

Chay p’unchawkunapi ancha pisi qilqaq karanku, atujwan juk’uchawan qilqayta yacharanku. Pukupukuqa atuqta manchakuspa, mikhuwanman nispa, juk’uchaman purin. Juk’ucha kusisqa k’uchilla pukupukupaq qilqarun. K’ankapas mana atujman purinchu, juk’uchaman purillantaq, juk’ucha kusisqa qilqaykapun.

Chaymanta tutamanta iskayninku juezpa punkunman purinku qilqaykunawan. “amaraq chayta ñawirispa juez paykunata tapukun wajmanta. Niwaychis pin kaypi chiqanta parlan? nispa.

Nuqa wiraqucha, kaymanta kani, pachapas waynaraq kasqanmanta nuqaq awichuykunaq awichun kay ayllu runata riqch’arichirqan. Kunantaq chay llamk’ayta nuqa kay aylluykunata riqch’arichini,” nispa pukupuku nin.

“Nuqa, wiraqucha, jatun juez” nin k’ankaqa. Nuqawan kamachiqniywan kunanqa kay ayllukunapi munayniyuq kayku.” Manañan ñawpaqjinachu, kunanqa jukjina kawsay kaypi kan, musuq kawsay kan.” “paymi (pukukuta qawaspa) kaypi mana imapas ruwananchu kan.”

Wajmanta juez, sasa kay nispa muspharin. “paqarin susa susa tutamanta kutimunkichis, pichus nuqata ñawpaqta riqcharichiwan, anchaymi chay llamk’ayniyuq kanqa. Kunanqa ripuychis” nispa juez kamachikun.

Iskayninku juezpa despachunmanta lluqsinku. Pukupuku ancha llakisqa llamqayniyta qichuwanman nispa musphaspa. Llakisqa pukupuku susa susa tutamanta rijch’arinanpaq tragota upyaykun, tutantin rijchcharisaq jinataq ñawpajta juez riqch’arichisaq nispa.

K’ankataq juk’uchaman purispa munayta parlapayaspa compadreta ruwarqamun. Juk’uchataq nin “sichus saraykita quisuykitawan quwanki, kunan tuta juezpa despachunman purisaq, pukupukuq qilqayninta suwamusaq jinataq ñutupusaq. Chaymanta, illarimujtin pacha juezta riqch’achinaykipaq juezman ujata aparusun relojninta mañarikusun. Ajinata chay sonso pukupukuta qhiparkusun. Ajinata parlaykuspa k’ankawan juk’uchawan ruwanku.

Chay tuta, k’anka allinta puñuykun juk’uchataq relojta qawaspa suyan. Illarimun jina juk’ucha k’ankata rijch’arichin, jinataq k’anka kaparin ququruqu, ququruqu nispa juezta rijch’arichinanpaq.

Ichaqa pukupuku mana puñunan rayku traguta upyaspa machasqa illarimujtin puñurapusqa. Chaymanta rijch’arijtin intipas janqpiña kaqtin pukuy pukuy, pukuy pukuy nispa macharisqaraq takiykun.

Jinataq Juezpaq despachunman purin k’anka chaypiña kasqa. Chyapi juez nin “Pukupuku qam manan llamk’ayniykita ruwankichu, jinallataq qayna punchaypas manan qilqasqa quejaykita apamunkichu. Qilla pukupuku kunanqa imatachus qampaq kan chayta chaskinki.” Nispa juez nin.

“Wiraqucha Juez tatay!’ waqakuspa pukupuku nin. Manan chay chiqanchu, qayna p’unchaw qilqasqa quejayta makiykiman churani,” nin. “manan kanchu” nin juez, “k’ankaq qilqasqata tarini qampaqta manan kanchu kay despachuypi”. Nispa juez nin.

Chaymanta juez k’ankaman kutirin, “qam susa susa tutamanta illarij kanki, allin llamk’aq. Qanmi runakunawan kawsanki, runakunata rijch’achinki sapa paqarin paykunataq mikhunata qarasunki, qamqas juk’ucha runaq wasinpi tiyanki. Qamtaq pukupuku, qilla, llulla manañan runakunaq wasinman kutinkichu, karuman ripunki. Karu purun purunpi kawsanki wiñaypaq wiñayninpaq.

Chay p’unchwmanta pacha, pukupukuqa runakunamanta karupachapi tiyan qhuyayta pukuy pukuy, pukuy pukuy nispa takispa.

Posted in Uncategorized | Leave a comment