Ñuqa K’anka Kani, Munayniyuq Kani

Ñuqa K’anka Kani, Munayniyuq Kani

Mariano Quispe Apucusi, Macusani, (ca.1990)

Unaypachamanta pachapas waynaraq karqan jina pukupuku runata rijch’arichiq kan sapa tutamanta. Pukuy pukuy, pukuy pukuy nispa pukupukuqa p’unchaqw illarimun jina taqirqan, runataq kusisqa riqch’arirqan.

Juk paqarin ichaqa ququruqu, ququruqu niqta ayllu runakuna uyarinku. Iman chay ch’aqwan? nispa ayllu runakuna mancharisqaraq tapukunku. Pukupuku uyarillantaq ichaqa nia imacha chay nispa mana kasunchu.

Chay tutamantamanta sapa paqarin chay ququruqu, ququruqu niqta uyarispa pukupukuqa nin nishun kay mana allinchu. Pitaq kay, pin kani nintaq? Llamk’ayniytachu qichuyta munawan? Kay runaykuna munay takiyniyta uyarinanta qichuyta munan Maymantan jamuchkan? Nispa pukupuku nin. Jina pukupuku susa susa tutamanta riqcharin chay chaqwayta uyarispa purin chay takiqta tupaq.

“Pin kanki? Imanaqtinmi kayman jamunki? Pin kayman apamusunki? Imanaqtinmi llankayniyta qichuyta munanki” nispa pukupuku qalitaraq tupan. “ripuy!” nuqan kay aylluykunapi runa riqch’arichiq kani” nispa pukupuku nin. Kay ayllu runa nuqaq runaymi kan, paykuna anchata munawan, sapa paqarin takiyniyta suyanku” nispa pukupuku nin.

“Nuqa K’anka kani” nispa chay ancha jatun K’ankaqa kallpanwan mancharichinapaq pukupukutaqa jaytaykun, phuruntapas putumichisparaq. Jinataq pukupuku p’iñasqataq nanasqataq ripun. Chyamanta, pukupuku juezman purin quejata churamusaq nispa, chay forastero k’anka maqakuspa llank’ayniyta qichuyta munawan nispa.

“Wiraqucha juez, pitaq nispan chay k’anka jamun” nin. Kay aylluykunaman jamun, pay runakunata sapa p’unchaw riqch’arihiyta munan jinataq llamk’ayniyta q’ichuyta munawan, manan pay kaypi imatapis ruwananchu” nispa pukupuku juezman quejakun.

“Allinpuni nuqaman jamunki pukupuku,” nispa juez nin. “kaypi justiciata ruwasun.” Pitaq chay, pimantan rimachkanki? Kayman apamuy” nispa juez kamachikun.

Jinataq juk p’unchaw pukupukuwan k’ankawan juezman purinku. “imanaqtin pukupukuq llamk’ayninta qichunki?” nispa juezqa k’ankata tapun, pitaq chayta ruwachisunki? Nispa ima.

“ancha munay p’unchay kampaq kachun wiraqucha, jatun juez,” nispa k’ankaqa juezpa makinta much’aykun. “nuqa k’anka kani, nuqaq kamachikuqniy jatun wiraqucha Español, paymin kunan kay ayllukunaq kamachikuq llapa munayniyuq kan.” Kamachikuqniy Españamanta apamuwan kaypi runakunata riqch’arichinaypaq, kay pukupuku kunanqa mana imata kaypi ruwananchu.” “ajinakaspa, sasa kay kan, paqarin kutimuychis ichaqa qilqasqata quejata apamuwaychis,” nispa juez nin.

Chay p’unchawkunapi ancha pisi qilqaq karanku, atujwan juk’uchawan qilqayta yacharanku. Pukupukuqa atuqta manchakuspa, mikhuwanman nispa, juk’uchaman purin. Juk’ucha kusisqa k’uchilla pukupukupaq qilqarun. K’ankapas mana atujman purinchu, juk’uchaman purillantaq, juk’ucha kusisqa qilqaykapun.

Chaymanta tutamanta iskayninku juezpa punkunman purinku qilqaykunawan. “amaraq chayta ñawirispa juez paykunata tapukun wajmanta. Niwaychis pin kaypi chiqanta parlan? nispa.

Nuqa wiraqucha, kaymanta kani, pachapas waynaraq kasqanmanta nuqaq awichuykunaq awichun kay ayllu runata riqch’arichirqan. Kunantaq chay llamk’ayta nuqa kay aylluykunata riqch’arichini,” nispa pukupuku nin.

“Nuqa, wiraqucha, jatun juez” nin k’ankaqa. Nuqawan kamachiqniywan kunanqa kay ayllukunapi munayniyuq kayku.” Manañan ñawpaqjinachu, kunanqa jukjina kawsay kaypi kan, musuq kawsay kan.” “paymi (pukukuta qawaspa) kaypi mana imapas ruwananchu kan.”

Wajmanta juez, sasa kay nispa muspharin. “paqarin susa susa tutamanta kutimunkichis, pichus nuqata ñawpaqta riqcharichiwan, anchaymi chay llamk’ayniyuq kanqa. Kunanqa ripuychis” nispa juez kamachikun.

Iskayninku juezpa despachunmanta lluqsinku. Pukupuku ancha llakisqa llamqayniyta qichuwanman nispa musphaspa. Llakisqa pukupuku susa susa tutamanta rijch’arinanpaq tragota upyaykun, tutantin rijchcharisaq jinataq ñawpajta juez riqch’arichisaq nispa.

K’ankataq juk’uchaman purispa munayta parlapayaspa compadreta ruwarqamun. Juk’uchataq nin “sichus saraykita quisuykitawan quwanki, kunan tuta juezpa despachunman purisaq, pukupukuq qilqayninta suwamusaq jinataq ñutupusaq. Chaymanta, illarimujtin pacha juezta riqch’achinaykipaq juezman ujata aparusun relojninta mañarikusun. Ajinata chay sonso pukupukuta qhiparkusun. Ajinata parlaykuspa k’ankawan juk’uchawan ruwanku.

Chay tuta, k’anka allinta puñuykun juk’uchataq relojta qawaspa suyan. Illarimun jina juk’ucha k’ankata rijch’arichin, jinataq k’anka kaparin ququruqu, ququruqu nispa juezta rijch’arichinanpaq.

Ichaqa pukupuku mana puñunan rayku traguta upyaspa machasqa illarimujtin puñurapusqa. Chaymanta rijch’arijtin intipas janqpiña kaqtin pukuy pukuy, pukuy pukuy nispa macharisqaraq takiykun.

Jinataq Juezpaq despachunman purin k’anka chaypiña kasqa. Chyapi juez nin “Pukupuku qam manan llamk’ayniykita ruwankichu, jinallataq qayna punchaypas manan qilqasqa quejaykita apamunkichu. Qilla pukupuku kunanqa imatachus qampaq kan chayta chaskinki.” Nispa juez nin.

“Wiraqucha Juez tatay!’ waqakuspa pukupuku nin. Manan chay chiqanchu, qayna p’unchaw qilqasqa quejayta makiykiman churani,” nin. “manan kanchu” nin juez, “k’ankaq qilqasqata tarini qampaqta manan kanchu kay despachuypi”. Nispa juez nin.

Chaymanta juez k’ankaman kutirin, “qam susa susa tutamanta illarij kanki, allin llamk’aq. Qanmi runakunawan kawsanki, runakunata rijch’achinki sapa paqarin paykunataq mikhunata qarasunki, qamqas juk’ucha runaq wasinpi tiyanki. Qamtaq pukupuku, qilla, llulla manañan runakunaq wasinman kutinkichu, karuman ripunki. Karu purun purunpi kawsanki wiñaypaq wiñayninpaq.

Chay p’unchwmanta pacha, pukupukuqa runakunamanta karupachapi tiyan qhuyayta pukuy pukuy, pukuy pukuy nispa takispa.

Advertisements

About quechuand

Historian and Quechua Instructor at the University of Notre Dame
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s